مهندسی زلرله

موقعیت ژئوتکتونیکی، فلات ایران
نویسنده : بهزاد پیران - ساعت ۱:٢٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٦
 

از نظر موقعیت ژئوتکتونیکی، فلات ایران در محل تلاقی صفحه‌های عربستان (عربستان – آفریقا)، هند(هند- استرالیا) و اوراسیا(اروپا- آسیا) واقع شده است.


از نظر موقعیت ژئوتکتونیکی، فلات ایران در محل تلاقی صفحه‌های عربستان (عربستان – آفریقا)، هند(هند- استرالیا) و اوراسیا(اروپا- آسیا) واقع شده است. تلاقی این صفحه‌ها باعث شده است تا پوسته فلات ایران که در کل ضعیف تر از صفحه های یاد شده است، تغییر شکل پیدا کند و توسط چین خوردگیها و رشته کوههایی چون زاگرس در غرب، البرز و کپه داغ در شمال و شمال شرق و کوههای شرق ایران و مکران به ترتیب در شرق و جنوب شرق احاطه شود. کوهها و چین خوردگیهای پوسته فلات ایران هنوز به وضعیت پایدار خود نرسیده اند، بنابراین با تداوم حرکت صفحه‌ها شاهد فعالیتهای لرزه ای در اغلب نقاط ایران به ویژه نواحی کوهستانی هستیم. وقوع زمین‌لرزه‌هایی چون زمین‌لرزه 1357 طبس و زمین لرزه 1382 بم؛ یادآور این مطلب است که حتی منطقه‌های نزدیک به ایران مرکزی به علت نیروهای وارده در معرض خطر زمین‌لرزه می باشند. نقاط مختلف ایران، به دلیل شرایط متفاوت، رفتار لرزه ای مشابه را نشان نمی دهند. در منطقه زاگرس که در واقع منطقه برخورد صفحه عربستان با ایران است، نیروها فشاری است. وجود لایه‌های شکل پذیری تبخیری چون نمکهای هرمز در این منطقه باعث شده است تا زمین‌لرزه‌ها اغلب دوره بازگشتی کوتاه را نشان دهند و در نتیجه به علت فاصله زمانی کوتاه بین رویداد زمین‌لرزه‌ها، انرژی انباشته شده در حدی نیست که زمین‌لرزه‌های با بزرگی بالا را سبب شود. به این ترتیب زمین لرزه‌های زاگرس اغلب فراوان، با بزرگی متوسط وبیشتر به واسطه وجود سازند‌های تبخیری کم و بدون شکستگی سطحی (گسل) می باشند. منطقه‌های البرز و کپه داغ که در جنوب صفحه اوراسیا واقع شده اند عموماً رفتار لرزه ای متفاوتی را در مقایسه با زاگرس نشان می دهند. زمین‌لرزه‌ها در این منطقه فراوانی کمتری را نشان می دهند و نسبت به زاگرس انرژی بیشتری را رها می سازند. زمین لرزه‌های بزرگ آن قسمت را می توان اغلب به شکستگیها ( گسلها) نسبت داد. منطقه ایران مرکزی که بین زاگرس و کپه داغ واقع شده است. لرزه خیزی ناپیوسته ای را نشان می دهد و اغلب زمین‌لرزه‌های بزرگی را به همراه دارد. این زمین‌لرزه‌ها معمولا دوره بازگشتی طولانی دارند و می توان آنها را به گسل‌های بارزی نسبت داد. منطقه مکران که در جنوب شرقی ایران واقع شده است در واقع متاثر از فرو رفتن پوسته اقیانوسی به زیر صفحه ایران است. فعالیت لرزه ای این منطقه در مقایسه با زاگرس کمتر است و در قرن حاضر دو زمین‌لرزه با بزرگی بیش از 7 در آنجا واقع شده است که زمین لرزه 1382 بم، یکی از آن دو مورد می باشد.

 

مطالعه زمین لرزه ها و فناوری فضایی

 

قرار گرفتن ایران در یکی از مناطق لرزه خیز جهان و احتمال وقوع زلزله‌های مخرب در همه نقاط کشور، کارایی فناوری نوین سنجش از دور در مطالعات زمین لرزه وامکان پیش بینی آن را با اهمیت ساخته است. امروزه ماهواره ها می توانند با فراهم آوری اطلاعات موقعیت دقیق (GPS)، به زلزله شناسان امکان دهند میزان دقیق تغییر شکل پوسته زمین و محل دقیق آن را تعیین کنند. در واقع با تکیه بر فناوری ماهواره ها و سیستم موقعیت جهانی (GPS)، با اندازه گیری های مکرر می توان احتمال و میزان لغزش در سطوح گسلی و نیز سرعت جابه جایی و میزان کشش در هر ناحیه  از گسل را شناسایی نمود. علاوه بر این با فناوری سنجش از دور ابرطیفی و حرارتی و نیز تداخل سنجی رادار می توان در زمینه مطالعات زمین لرزه، گام های اساسی برداشت.

 

فناوری سنجش از دور و به روز کردن نقشه گسلهای ایران

 

یافتن گسل های جدید علاوه بر گسل های فعال قبلی، می تواند در پیش بینی وقوع بالقوه زلزله ها در مکان های غیرمنتظر، متخصصین این علم را یاری دهد. شواهد متعددی در یک منطقه می تواند به وجود گسل هایی دلالت کند که برای مدت های بسیاری در زمان های اخیر حرکت نکرده اند برخی از این شواهد عبارتند از:

این گسل ها در چشم اندازیکپارچه ای که تصاویر ماهواره ای مهیا می کنند؛ برجستگی های مستقیم طولانی ای تشکیل می دهند که می توانند توپوگرافی محلی وزهکشی طبیعی را تغییر دهند. آنها می توانند محلظهور چشمه ها باشند و به خاطر زهکشی طبیعی اغلب در طول مسیرشان از پوشش گیاهیانبوهی پوشیده شده باشند. همچنین صخره های موجود در طول خطوط گسل گاه به گاه به علت زلزلهها متلاشی می شوند و یخچال ها و نهرها در طول شکاف های حاصل به راه می افتند لذاممکن است دره های بزرگی در طول یک گسل پوسته زمین به وجود آید که این دره های گسلی با شواهد خاص خود بر روی تصاویر ماهواره ای قابل شناسایی هستند.

گسلهای امتداد لغز:تشخیص  این گسلهای بزرگ مقیاس بر روی تصاویر ماهواره ای به سادگی قابل تشخیص است. زیرا پدیده های واضح خطی ایجاد می کنند مانند جابه جایی آبراهه ها، زمین ریخت شناسی و ساختار زمین شناسی.
 

گسلهای معکوس:این گسلها غالباً پی سنگی بوده ولی با توجه به اشکال خاص ژئومورفولوژیکی که در سطح زمین ایجاد می نمایند؛ با استفاده از سنجش از دور قابل مطالعه هستند مثل گسلهای پی سنگی زاگرس.

آنالیز شکستگی ها و تهیه نقشه های تراکم و فراوانی شکستگی ها محاسبات آماری آنها و نیز تهیه نقشه های پهنه بندی خطر زمین لرزه و به روز کردن نقشه های قدیمی، با فناوری سنجش از دور و GIS در زمان کمتر و با هزینه مقرون به صرفه تری امکان پذیر است.

 

نمایی از گسل عطاری که به طول دهها کیلومتر در استانهای سمنان و خراسان دیده می شود