مهندسی زلرله

ایران منطقه ای تحت فشار
نویسنده : بهزاد پیران - ساعت ٩:٢۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٥
 

ایران منطقه ای تحت فشار از نظر زمین شناسی می باشد که منطقه میانه، نیز از این روند تبعیت می کند، در عین حال که در حین اعمال فشار به یک منطقه، شکستگی هایی در داخل سنگ های آن ایجاد می شود،

این شکستگی ها اگر با جابجایی همراه باشد، گسل نامیده می شود.

رابطه گسل با زمین لرزه یک رابطه دو طرفه می باشد یعنی فراوانی تعداد گسلها در یک منطقه نشانگر وقوع زمین لرزه های فراوان می باشد.(1)


گسل و زمین لرزه

ایران منطقه ای تحت فشار از نظر زمین شناسی می باشد که منطقه میانه، نیز از این روند تبعیت می کند، در عین حال که در حین اعمال فشار به یک منطقه، شکستگی هایی در داخل سنگ های آن ایجاد می شود،

این شکستگی ها اگر با جابجایی همراه باشد، گسل نامیده می شود.

رابطه گسل با زمین لرزه یک رابطه دو طرفه می باشد یعنی فراوانی تعداد گسلها در یک منطقه نشانگر وقوع زمین لرزه های فراوان می باشد.(1)

با رخداد هر زمین لرزه یک گسل جدید بوجود می آید و در نتیجه تعداد گسل ها افزایش یافته و بنابراین قابلیت لرزه خیزی منطقه افزایش می یابد. در حین اعمال فشار به یک منطقه گسل های موجود در منطقه که بعنوان مراکز جذب انرژی می باشند سنگ های طرفین گسل در هم قفل شده و دچار تغییر شکل می شوند، اگر این فشارها از حد مقاومت سنگ تجاوز کند پدیده شکست رخ می دهد که همراه با جابه جایی است بدین ترتیب انرژی ذخیره شده در سنگ های منطقه به صورت امواج لرزه ای آزاد می شود که در جوامع انسانی زمین لرزه خوانده می شود، نقطه آغاز انتشار امواج لرزه ای، کانون زمین لرزه نامیده می شود. عمق زمین لرزه هم با استفاده از روابط مثلثاتی محاسبه می شود.

 

امواج لرزه ای دریافت شده می تواند یکی از این سه موج باشد:

1- پیش لرزه: قبل از رخداد اصلی و با بزرگی کمتر از زمین لرزه اصلی دریافت می شوند و با نزدیکتر شدن به پدیده اصلی فراوانی آنها بیشتر می شود.

2- رخداد اصلی زمین لرزه : در این مرحله بخش اعظم انرژی منطقه آزاد می شود.

3- پس لرزه : بعد از رخداد اصلی اتفاق می افتد و مربوط به شکستگی های کوچکتر اطراف گسل هستند.

در مورد هر پدیده لرزه ای تعیین اینکه از کدام یک از انواع لرزه ها بوده است بسیار حائز اهمیت است در مورد هر زمین لرزه ای 2 عامل حایز اهمیت است:

1- بزرگی زمین لرزه که بر پایه مقیاس ریشتر اندازه گیری می شود.

2- مدت زمان رخداد لرزه ای که همان زمان وقوع زمین لرزه است مهمترین عامل در تضعیف بناها مدت لرزیدن است که با افزایش آن توانایی ساختمان در پایداری کاهش یافته و احتمال ریزش افزایش می یابد.

 

در توزیع رقومی تعداد زمین لرزه ها در جهان 15% کل زمین لرزه ها در کمربند آلپ- هیمالیا رخ داده است که ایران نیز بخشی از این کمربند کوهستانی است.

فلات ایران در گذشته زمین شناسی خود تاریخ پیچیده ای را سپری کرده است که ویژگی های ساختاری موجود در سیمای فعلی ایران شاهدی بر این گفته است.

یوهان اشتوکلین منسجم ترین مطالعات را در مورد ایران انجام داده است وی آذربایجان را بخشی از کمربند کوهستانی البرز توصیف کرده است، با این وجود تفاهم کلی در وابستگی کامل آذربایجان به البرز وجود ندارد و روشن شدن این امر نیازمند بررسی های دقیق تر و کامل تری از نظر سنگ شناسی و زمین شناسی ساختاری در این منطقه است.

در عکس های ماهواره ای آذربایجان، گسل تبریز بعنوان یکی از مشخص ترین ساختارهای موجود در منطقه است که از شمال باختری ایران با طول چندصد کیلومتری تا کوههای سلطانیه ادامه یافته و در مسیر خود از شهرهای مرند، تبریز، بستان آباد و میانه می گذرد. این گسل تاثیر زیادی در آذربایجان داشته و بر طبق مطالعات زمین شناسی تاریخی سابقه 4 زمین لرزه تاریخی را داشته که در کتاب لرزه خیزی ایران تالیف پور کرمانی و آرین آمده است.

(1)  4 نوامبر 1042 تبریز.

(2)  5 فوریه 1641 تبریز – آذرشهر.

(3)  26 آوریل 1721  شبلی – تبریز.

(4)  7 ژانویه 1780  تبریز – مرند.

 

 در نقشه گسلهای اصلی آذربایجان این گسل از شهر میانه هم عبور می کند، سیمای ساختاری دیگر در منطقه میانه گسل قزل اوزن می باشد که قدمت لرزه ای آن به 1962 و 1983 در زمین لرزه طارم برمی گردد.

با این وجود در سالهای اخیر شاهد زمین لرزه هایی بوده ایم که ما را در مورد منشا و محل وقوع آنها به فکر مطالعات گسترده تری می اندازد که در این کار نیازمند توجه به نقشه های زمین شناسی منطقه میانه که در سلزمان زمین شناسی بصورت 1:100000 میانه و سراب موجود می باشد در نقشه میانه دو تمرکز یا دو سیستم گسلی مشاهده می شود یکی در باختر و جنوب باختری در اطراف رودخانه قرانقو و دیگر در شمال باختری و اطراف شهرچای. از این مطلب می توان نتیجه گرفت که بستر این رودخانه ها بعنوان گسلهای اصلی این سیستم ها وجود دارند. گسلهای پراکنده دیگری نیز در این نقشه به چشم می خورند که طولانی ترین آن گسل قافلانکوه می باشد. در نقشه زمین شناسی سراب که نواحی شمالی میانه را نیز در بر می گیرد یک سیستم بسیار متمرکز از گسله ها به چشم می خورد که معروفترین آنها گسل بناروان با راستای خاوری-باختری می باشد و در دامنه جنوبی رشته کوه بزگوش قرار دارد بنابراین این چند سیستم گسلی شاخص می توانند به عنوان مناطقی با ریسک لرزه ای بالا حائز اهمیت دانست.

 

در طی 2 سال اخیر 3 زمین لرزه در میانه گزارش شده است

یکی در پائیز 84 با بزرگی 5.4 ریشتر که مرکز آن آقکند گزارش شده است، دومین زمین لرزه در سال 85 که با مقیاس کوچکتر بوده و آخرین رخداد با بزرگی 3.6 ریشتر بوده که در منطقه ترک بوقوع پیوست. وقوع 3 رخداد محسوس لرزه ای در طی دو سال می تواند بیانگر فعال بودن و پویایی لرزه ای در منطقه میانه باشد که این امر مسئولیت ما را در مطالعات و اعمال استاندارهای لازم در ساخت و سازها صد چندان می کند و این امر بدون دلسوزی مسئولان و عاملان این منطقه بیهوده خواهد بود.

در پایان ذکر این نکته ضروری است که رخداد زمین لرزه های بزرگ، بسیار نادر بوده و احتمال بسیار پائینی دارند ولی همواره در سیاره زنده زمین می توان انتظار وقوع یک زمین لرزه بزرگ را داشت.